Een goed mes is een van de eenvoudigste gereedschappen in huis. Je gebruikt het om te koken, verpakkingen open te maken, touw door te snijden of materiaal op maat te maken. Toch belanden veel messen vroeg of laat bot in een lade. Dat hoeft niet. Met een eenvoudige slijpsteen en wat oefening kun je een degelijk mes jarenlang scherp houden. Deze week leer je daarom een mes zelf slijpen.
Wat ga je deze week doen?
Neem één gewoon keukenmes dat merkbaar bot is en slijp het opnieuw.
Begin niet met je duurste koksmes. Kies voor je eerste poging een eenvoudig stalen keukenmes zonder kartels.
Je leert:
- herkennen wanneer een mes bot is;
- een slijpsteen gebruiken;
- onder een constante hoek slijpen;
- controleren of de snede opnieuw scherp is;
- je mes nadien correct onderhouden.
Het doel is niet om een perfecte scheermessnede te maken. Je moet vooral begrijpen hoe je zelf een bruikbare snede herstelt.
🔪 KIES EEN GOED ZAKMES
Schaf jezelf ineens een goed zakmes of een multitool aan.
Huntsman
Het legendarische en iconische Victorinox bestaat al sinds het einde van de 19de eeuw en leverde de eerste soldatenmessen aan het Zwitserse leger. Voor officieren maakte men echter compactere messen, die de basis vormden voor de huidige zakmessen.
Wave Plus
Een absolute waaier aan instrumenten (18), waaronder uiteraard een zeer goed en scherp mes. Dit terwijl het hele ding compact genoeg blijft om nog steeds in je zak te passen.
Hoe weet je dat een mes bot is?
Je hoeft het mes niet met je vingers te testen. Gebruik bijvoorbeeld een tomaat. Een scherp keukenmes snijdt met weinig druk door de schil. Moet je hard duwen of glijdt het mes voortdurend weg? Dan kan het waarschijnlijk een slijpbeurt gebruiken. Een tweede eenvoudige test is een vel papier.
Houd het papier los vast en probeer er van boven naar beneden door te snijden. Scheurt of plooit het papier voortdurend, dan is de snede waarschijnlijk niet meer optimaal.
Wat heb je nodig?
Voor een eenvoudige slijpbeurt:
- een gewoon stalen keukenmes;
- een slijpsteen;
- water;
- een handdoek;
- een snijplank;
- een tomaat of vel papier om achteraf te testen.
Voor beginners is een combinatieslijpsteen handig. Die heeft meestal een grovere en fijnere zijde. Je hoeft geen elektrische slijpmachine te kopen.
Messenslijper set
Veel mensen stellen slijpen uit doordat het ingewikkeld lijkt. Je ziet uitgebreide sets en denkt al snel dat het lastig is. Met deze set houd je het simpel, waardoor je zonder drempel begint en snel resultaat ziet.
1. Maak de slijpsteen klaar
Controleer eerst de instructies van je slijpsteen.
Veel waterstenen moeten voor gebruik enkele minuten in water worden gelegd. Andere stenen hoeven alleen tijdens het slijpen nat gehouden te worden.
Leg daarna een vochtige handdoek onder de steen.
Zo voorkom je dat hij tijdens het slijpen over je werkblad schuift.
Een bewegende slijpsteen is niet alleen vervelend, maar ook gevaarlijk.
2. Zoek de juiste slijphoek
Voor de meeste gewone keukenmessen is ongeveer 15 tot 20 graden per zijde een bruikbaar uitgangspunt.
Je hoeft die hoek niet exact met een gradenboog te meten.
Een eenvoudige methode:
- leg het lemmet plat op de steen;
- til de rug van het mes langzaam omhoog;
- stop wanneer er ongeveer een kleine vingerbreedte ruimte tussen de rug en de steen zit.
Belangrijker dan de exacte hoek is dat je tijdens het slijpen ongeveer dezelfde hoek blijft aanhouden.
Wie voortdurend van hoek verandert, krijgt een afgeronde snede in plaats van een scherpe.
3. Begin met de grove zijde
Is je mes behoorlijk bot? Begin dan met de grovere kant van je steen.
Plaats het lemmet onder de gekozen hoek tegen de steen.
Beweeg het mes vervolgens gecontroleerd over de steen alsof je een dun plakje van het oppervlak probeert af te snijden.
Werk van de hiel van het mes naar de punt.
Gebruik lichte tot middelmatige druk.
Je hoeft het mes niet hard tegen de steen te duwen.
4. Slijp het hele lemmet
Een veelgemaakte fout is dat vooral het midden van het mes wordt geslepen.
Zorg dat tijdens iedere beweging achtereenvolgens…
- de hiel;
- het middengedeelte;
- de punt
…over de steen bewegen.
Bij de gebogen punt zul je het handvat licht moeten optillen zodat de slijphoek ongeveer gelijk blijft. Werk rustig. Snel slijpen levert zelden een beter resultaat op.
5. Zoek naar het braampje
Tijdens het slijpen ontstaat aan de tegenoverliggende zijde van de snede een heel klein opstaand randje metaal. Dat wordt een braam genoemd. Dat is een goed teken. Het betekent dat je ver genoeg hebt geslepen om de nieuwe snede tot aan de andere zijde door te trekken.
Je kunt zeer voorzichtig met je vingertop vanaf de zijkant van het lemmet richting de snede voelen of die braam aanwezig is. Beweeg je vinger nooit langs de snede.
6. Draai het mes om
Voel je over vrijwel de volledige lengte een braam? Draai het mes dan om en herhaal dezelfde beweging aan de andere kant. Probeer ongeveer evenveel materiaal aan beide zijden weg te nemen.
Na verloop van tijd zou de braam naar de oorspronkelijke zijde moeten verplaatsen. Daarmee heb je beide kanten van de snede geslepen.
7. Ga naar de fijne steen
Wanneer de basisvorm opnieuw goed is, draai je de slijpsteen om naar de fijnere zijde. Herhaal dezelfde bewegingen, maar gebruik minder druk. De fijne steen verwijdert de grovere slijpsporen en verfijnt de snede.
Wissel tegen het einde vaker van zijde:
- één beweging links;
- één beweging rechts;
- opnieuw links;
- opnieuw rechts.
Gebruik daarbij nauwelijks nog kracht.
8. Maak het mes schoon
Spoel het lemmet grondig af. Tijdens het slijpen komen kleine hoeveelheden steen- en metaaldeeltjes vrij. Die wil je uiteraard niet in je eten. Droog het mes onmiddellijk goed af. Maak ook de slijpsteen schoon volgens de instructies van de fabrikant en laat hem volledig drogen voordat je hem opbergt.
9. Test het resultaat
Neem opnieuw dezelfde tomaat of hetzelfde papier. Een mes dat voordien over de tomatenschil gleed, zou er nu met veel minder druk doorheen moeten gaan. Merk je nauwelijks verschil? Begin dan niet onmiddellijk agressiever te slijpen.
Meestal ligt het probleem bij:
- een wisselende slijphoek;
- te weinig slijpbewegingen;
- slechts een deel van het lemmet slijpen;
- te snel naar de fijne steen overschakelen.
Controleer je techniek en probeer opnieuw.
Slijpen is niet hetzelfde als aanzetten
Misschien heb je thuis een lang metalen voorwerp bij je messen liggen: een aanzetstaal. Dat doet iets anders. Door dagelijks gebruik kan de zeer dunne rand van een mes een beetje ombuigen. Met een aanzetstaal kun je die rand opnieuw uitlijnen. Een slijpsteen verwijdert daadwerkelijk een kleine hoeveelheid metaal en vormt een nieuwe snede.
Kort gezegd:
- Aanzetten = bestaande snede onderhouden.
- Slijpen = een bot geworden snede herstellen.
Een mes dat regelmatig wordt onderhouden, hoeft daardoor veel minder vaak grondig geslepen te worden.
Doe dit niet met ieder mes
Deze eenvoudige methode is vooral geschikt voor gewone stalen keukenmessen. Wees voorzichtiger met:
- keramische messen;
- gekartelde broodmessen;
- zeer dure Japanse messen;
- messen met een bijzondere slijphoek;
- beschadigde lemmeten met grote happen uit de snede.
Die kunnen een andere techniek of professioneel onderhoud vereisen.
Een scherp mes is vaak veiliger
Het klinkt tegenstrijdig, maar een bot keukenmes kan juist gevaarlijk zijn. Omdat het slecht snijdt, ga je harder duwen. Het mes kan vervolgens onverwacht van een ui, tomaat of ander glad oppervlak afschieten. Een scherp mes doet zijn werk met minder kracht. Dat betekent uiteraard niet dat een scherp mes ongevaarlijk is. Integendeel: werk altijd van je lichaam weg en houd je vingers buiten de baan van het lemmet.
Veelgemaakte fouten
Te veel kracht gebruiken
De steen moet slijpen, niet je spierkracht. Te hard drukken maakt het moeilijker om een constante hoek aan te houden.
Voortdurend van hoek veranderen
Dit is waarschijnlijk de belangrijkste beginnersfout. Werk liever langzaam onder ongeveer dezelfde hoek dan snel en onnauwkeurig.
Alleen het midden slijpen
Let bewust op de hiel én de punt.
Een bot mes eindeloos met een aanzetstaal behandelen
Een aanzetstaal kan geen materiaal terugbrengen dat al volledig versleten is. Op een bepaald moment moet het mes daadwerkelijk worden geslepen.
Je scherpte met een vinger testen
Doe dat niet. Gebruik papier, een tomaat of ander materiaal.
Meteen je beste mes gebruiken
Leer eerst op een goedkoop exemplaar. Fouten maken deel uit van de oefening.
Maak er meteen een gewoonte van
Nu je weet hoe slijpen werkt, kijk je waarschijnlijk anders naar de messen in je keuken.
Controleer ook eens:
- je zakmes;
- tuingereedschap;
- snoeischaar;
- bijl;
- ander snijdend gereedschap.
Gebruik niet automatisch dezelfde slijpmethode: verschillende gereedschappen hebben verschillende sneden. Het principe blijft echter hetzelfde.
Wie zijn gereedschap onderhoudt, hoeft het minder snel te vervangen.
En dat is een essentieel onderdeel van zelfredzaamheid.
Waarom dit écht telt
Zelfvoorzienend worden betekent niet alleen voorraden verzamelen.
Het betekent ook dat je leert zorgen voor de spullen die je al bezit. Een degelijk mes kan tientallen jaren meegaan wanneer je het gebruikt, schoonmaakt en onderhoudt zoals het hoort. Hetzelfde geldt voor veel ander gereedschap.
Wie kan slijpen, herstellen, koken en onderhouden, wordt niet alleen tijdens een crisis minder afhankelijk van anderen. Ook in het gewone dagelijkse leven heb je daar voortdurend voordeel van.
ESSENTIE
- Kies een eenvoudig stalen keukenmes en leer het zelf slijpen.
- Houd tijdens het slijpen vooral een constante hoek van ongeveer 15 tot 20 graden aan.
- Begin grof, werk fijn af en test het resultaat met papier of een tomaat.
- Goed onderhouden gereedschap gaat langer mee en werkt beter.
Opdracht voor deze week: zoek het botste gewone keukenmes in je lade en probeer het met een slijpsteen opnieuw bruikbaar te maken. Test het voor en na op dezelfde tomaat. Is het verschil duidelijk merkbaar? Dan heb je er opnieuw een praktische vaardigheid bij die je de rest van je leven kunt gebruiken.
